اندازه‌ى كشش و كوشش و توانش به‌چيزى مكلف نمىكند » . مسأله‌ى 872 - دروغ برحسب ابعاد و محتوايش از نظر حرمت يكسان نيست ، و هر اندازه ابعاد و محتواى دروغ بيشتر و ناهنجارتر باشد گناه دروغ نيز بيشتر است ، كه حكمى را به‌دروغ به‌خداى تعالى بستن يا سخنى به‌دروغ از كسى در امور عادى نقل كردن هرگز يكسان نيست ، كه آن دروغ كفر و يا در مرز كفر است و اين دومى فسق و گناهى عادى است و ميانگينش دروغى ميانه است . مسأله‌ى 873 - آيا تنها دروغى حرام است كه زيان آور است ، كه اگر هرگز زيانى نداشته باشد گناه نيست ؟ آيات و رواياتى كه دروغ را مورد مذمت قرار داده در اختصاص دروغ زيانبار نيست ، وانگهى زيان دروغ هم در انحصار زيان به‌ديگرى كه به‌او دروغ گفته‌اى نيست ، بلكه زيانش نخست به‌خود شما است كه خود را به‌گزاف گويى و حقايق را وارونه جلوه دادن آلوده كرده‌اى . آرى ! راست گفتن هم‌چون راست انديشيدن و راست معتقد بودن و راست عمل كردن ، در راستاى ايمان به‌خداى متعال از صفات راست مؤمنان است كه هرگز به‌كجى نمىگرايند ، و حتىالامكان به‌كژى و دروغ آلوده نمىشوند . مسأله‌ى 874 - گناه دروغ هرگز ويژه‌ى سخن دروغ نيست كه كارى دروغ و نوشته‌اى دروغ و سكوتى دروغين و هرگونه نمايشى كه حقايق را وارونه جلوه دهد نيز دروغ و گناه است ، و اگر هم چيزى به‌گزاف بنويسى ، و يا امضا يا تصديق نوشته‌اى دروغين را بكنى ، و يا با اشاره يا عملى چيزى را بر خلاف واقع نمايش دهى ، يا در برابرش سكوت كنى همه‌ى اين‌ها دروغ است ، و گناه دروغ هم - چنان‌كه گذشت - برحسب ابعاد و محتوايش نيز داراى مراحلى است و نه آن‌كه همه‌ى دروغ‌ها با يك چوب رانده شوند . مسأله‌ى 875 - دروغ و يا توريه كه دروغى كمرنگ است در صورتى به‌اضطرار و تقيه حلال مىشود كه دروغگو خودش سبب اين اضطرار يا تقيه نباشد ، زيرا « الّا مَا اضْطُرِرتُمْ » تنها اضطرارى را موجب حلال شدن حرامى مىكند كه ناخواسته و بدون اختيار پيش آيد ، زيرا به‌اصطلاح ادبى به‌صيغه مجهول است كه « اگر مضطر و ناچار